Değerli Meslektaşlarımız ve Matematikseverler,
Türk Matematik Derneği olarak, ülkemizde akademik düzeyde Türkçe matematik literatürüne ve nitelikli dijital kaynaklara duyulan ihtiyaca katkı sunmak amacıyla, akademisyenlerimiz tarafından üretilen değerli içerikleri bu platformda bir araya getirmeyi hedefliyoruz. Amacımız; internetin farklı mecralarına dağılmış durumdaki özgün Türkçe ders notlarını, blog sitelerini ve video arşivlerini merkezi bir yapıda toplayarak matematik camiasının ortak erişimine sunmaktır. Açık erişim olarak yayımlanmış veya kamusal paylaşıma açılmış kitap ve ders notları ile çevrimiçi video içeriklerini derleyerek akademik bilgiye erişimi kolaylaştırmayı ve dijital matematik ekosisteminin gelişimine katkı sağlamayı amaçlıyoruz.
İnternet üzerindeki açık erişimli mecraların taranmasıyla oluşturulan bu seçki, dinamik bir yapıya sahip olduğundan mevcut tüm kaynakları kapsamayabilir; bu nedenle listemizin gelişmesine ve güncel kalmasına yönelik katkılarınız bizler için son derece değerlidir.
Paylaşılmasını istediğiniz, akademik nitelik taşıyan, ticari veya reklam amacı gütmeyen ve telif hakları açısından herhangi bir engel teşkil etmeyen kaynak önerilerinizi “Kaynak Önerme Formu” üzerinden bizlere iletebilirsiniz. Gönderilen öneriler, içerik ve telif uygunluğu denetiminden geçtikten sonra listemize dahil edilecektir.
Bilgilendirme
Yazar, kaynak adı veya anahtar kelimeye göre arama yapabilirsiniz.
Belirli bir matematik alanına göre listeyi filtreleyebilirsiniz.
| Kaynak Adı | Açıklama / Bağlam | Yazarı/Sahibi | Link | Alan / Konu | Kaynak Tipi |
|---|---|---|---|---|---|
| Temel Analiz 1 | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Analiz | Kitap |
| Ali Nesin'in Popüler Matematik Yazıları | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Genel / Diğer | Blog |
| Matematik Sınavı Örnekleri | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Blog |
| Nurettin Ergun'un Matematik Yazıları | Kişisel Blog Sitesi | Nurettin Ergun | Git | Genel / Diğer | Blog |
| Analiz III | Marmara Üniversitesi, 2014 | Nurettin Ergun | Git | Analiz | Ders Notu |
| Analiz IV | Marmara Üniversitesi, 2014 | Nurettin Ergun | Git | Analiz | Ders Notu |
| Nesin Matematik Köyü YouTube Kanalı | NMK Ders Videoları | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Video |
| İleri Diferansiyel Denklemler | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Vera Mikyoung Hur (Çeviri: Ağacık Zafer, Aydın Tiryaki) | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Matematik Dünyası | TMD Yayınları | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Dergi |
| Çokrenk Problemleri | TMD Yayınları | E. B. Dynkin, W. A. Uspenski (Çeviri: A. R. Özbek, M. A. Özkan) | Git | Kombinatorik | Kitap |
| Yalnız Pergel Kullanılarak Yapılan Çizimler | TMD Yayınları | A. N. Kostovski (Çeviri: Şükûfe Yamantürk) | Git | Geoometri, Topoloji | Kitap |
| Yalnız Cetvel Kullanarak Yapılan Geometrik Çizimler | TMD Yayınları | A. S. Smogorzhevski (Çeviri: Şükûfe Yamantürk) | Git | Geoometri, Topoloji | Kitap |
| Rasyonel ve İrrasyonel Sayılar | TMD Yayınları | Ivan Niven (Çeviri: Adnan Kıral) | Git | Sayılar Teorisi | Kitap |
| Çeşitli Geometriler | TMD Yayınları | L. Godeaux (Çeviri: Ferruh Şemin) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| İndirgemeli Diziler | TMD Yayınları | A. I. Markuschewitsch (Çeviri: A. R. Özbek, M. A. Özkan) | Git | Analiz | Kitap |
| Geometri Cilt 1 | TMD Yayınları | B. V. Kutuzov (Çeviri: Hüseyin Demir) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Geometri Cilt 2 | TMD Yayınları | B. V. Kutuzov (Çeviri: Hüseyin Demir) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Geometri Cilt 3 | TMD Yayınları | B. V. Kutuzov (Çeviri: Hüseyin Demir) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Algoritmalar ve Otomatik Hesap Makinaları | TMD Yayınları | B. A. Trakhtenbrot (Çeviri: Talât Tuncer) | Git | Bilgisayar Bilimleri | Kitap |
| Konum Teoremleri | TMD Yayınları | B. I. Argunov, L. A. Skornyakov (Çeviri: Şükûfe Yamantürk) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Sayılar ve Şekiller | TMD Yayınları | Hans Rademacher, Otto Toeplitz (Çeviri: Orhan Ş. İçen) | Git | Sayılar Teorisi | Kitap |
| Eşdeğer ve Eşparçalanabilen Şekiller | TMD Yayınları | V. G. Boltyanskii (Çeviri: Altıntaş Büke) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Oyunlar Teorisine Giriş | TMD Yayınları | E. S. Ventsell (Çeviri: Halil Yüksel) | Git | Optimizasyon ve Kontrol Teori | Kitap |
| İhtimaliyet ve İnformasyon | TMD Yayınları | A. M. Yaglom, I. M. Yaglom (Çeviri: Lütfi Biran) | Git | Olasılık ve İstatistik | Kitap |
| Matematikte Endüksiyon ve Benzetme | TMD Yayınları | G. Polya (Çeviri: Orhan Ş. İçen) | Git | Genel / Diğer | Kitap |
| Matematikte Endüksiyon ve Benzetme 2 | TMD Yayınları | G. Polya (Çeviri: Orhan Ş. İçen) | Git | Genel / Diğer | Kitap |
| Gök Mekaniği | TMD Yayınları | Y. Ryanov (Çeviri: Salih Murat Uzdilek) | Git | Matematiksel Fizik | Kitap |
| Geometride İndüksiyon | TMD Yayınları | L. I. Golovina, I. M. Yaglov (Çeviri: Altıntaş Büke) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Geometrik Transformasyonlar | TMD Yayınları | I. M. Yaglom (Çeviri: Vehbi Kemal Güney) | Git | Geometri, Topoloji | Kitap |
| Bir Tekil Matematik Gezintisi | TMD Yayınları | Étienne Ghys (Çeviri: Ahmet Feyzioğlu, Arkadaş Özakın, Ferit Öztürk) | Git | Genel / Diğer | Kitap |
| Asar-ı Bakiye | TMD Yayınları | Salih Zeki | Git | Matematik Tarihi ve Felsefesi | Kitap |
| Topoloji | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Timur Karaçay | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Soyut Matematik | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Timur Karaçay | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| Soyut Cebire Giriş | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Halil İbrahim Karakaş | Git | Cebir | Ders Notu |
| Kompleks Değişkenli Fonksiyonlar | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Sigurdur Helgason (Çeviri: Yusuf Avcı, Faruk Uçar) | Git | Analiz | Ders Notu |
| Derin Öğrenme | Amasya Üniversitesi | Süleyman Öğrekçi | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| LaTeX'e Giriş | Amasya Üniversitesi | Süleyman Öğrekçi | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| Öklid Geometrisi I | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | Cem Tezer | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Öklid Geometrisi II | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | Cem Tezer | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Öklid Geometrisi III | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | Cem Tezer | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Cebir I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Burcu Üngör, Sait Halicioğlu | Git | Cebir | Ders Notu |
| Cebir II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Burcu Üngör, Sait Halicioğlu | Git | Cebir | Ders Notu |
| Fonksiyonel Analiz 1 | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Mehmet Ünver | Git | Analiz | Ders Notu |
| Kompleks Fonksiyonlar Teorisi II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Yelda Aygar Küçükevcilioğlu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Analiz III | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Cihan Orhan | Git | Analiz | Ders Notu |
| Analiz IV | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Cihan Orhan | Git | Analiz | Ders Notu |
| İleri Analiz I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Yelda Aygar Küçükevcilioğlu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Saçılım Teorisi I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elgiz Bayram | Git | Analiz | Ders Notu |
| Saçılım Teorisi II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elgiz Bayram | Git | Analiz | Ders Notu |
| Soyut Matematik 1 | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Şeyhmus Yardımcı | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| Spektral Teori I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elgiz Bayram | Git | Analiz | Ders Notu |
| Spektral Teori II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elgiz Bayram | Git | Analiz | Ders Notu |
| TMD YouTube Kanalı | TMD Seminer ve Konuşmaları | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Video |
| Diferansiyel Denklemler | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Gizem Seyhan Öztepe | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Diferansiyel Denklemler | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Rabia Aktaş | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Kriptoloji | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Murat Şahin | Git | Cebir | Ders Notu |
| Diferensiyel Geometri I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Yusuf Yaylı | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Fraktal Geometri I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | İsmail Gök | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Matematik I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elif Tan | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| Matematik II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Elif Tan | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| İleri Analiz II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Murat Olgun, Mehmet Ünver, Yelda Aygar Küçükevcilioğlu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Harmonik Analiz I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Gülen Başcanbaz Tunca | Git | Analiz | Ders Notu |
| Kompleks Fonksiyonlar Teorisi I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Belirtilmemiş | Git | Analiz | Ders Notu |
| Kompleks Analiz | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Ayhan Şerbetçi | Git | Analiz | Ders Notu |
| Reel Analiz | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Ertan İbikli | Git | Analiz | Ders Notu |
| Matematik Tarihi I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Canay Aykol | Git | Matematik Tarihi ve Felsefesi | Ders Notu |
| Analiz I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Sezgin Sucu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Analiz II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Sezgin Sucu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Matematik I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Sezgin Sucu, Serhan Varma | Git | Analiz | Ders Notu |
| Matematik II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Sezgin Sucu, Serhan Varma | Git | Analiz | Ders Notu |
| Kompleks Fonksiyonlar Teorisi I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Belirtilmemiş | Git | Analiz | Ders Notu |
| Topoloji III | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Erdal Güner, Sevda Sağiroğlu Peker | Git | Geometri, Topoloji | Ders Notu |
| Nümerik Analiz I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Nuri Özalp | Git | Sayısal Analiz | Ders Notu |
| Nümerik Analiz II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Nuri Özalp | Git | Sayısal Analiz | Ders Notu |
| Matematiksel Modelleme | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Nuri Özalp | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Ortogonal Polinomlar | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Rabia Aktaş | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Matematiksel Biyoloji | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Nuri Özalp, Gizem Seyhan Öztepe | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Fark Denklemleri | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Gizem Seyhan Öztepe | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Dinamik Sistemler | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Fatma Karakoç | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Diferansiyel Denklem Sistemleri | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Fatma Karakoç | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Doğrusal Programlama | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Arzu Ünal | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Kesirli Diferansiyel Denklemler | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Ayşe Feza Güvenilir | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Uygulamalı Matematik I | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Fatma Taşdelen Yeşildal | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Uygulamalı Matematik II | Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri | Fatma Taşdelen Yeşildal | Git | Uygulamalı Matematik | Ders Notu |
| Finans Matematiği | Ankara Üniversitesi | Harun Tanrıvermiş | Git | Finans Matematiği | Ders Notu |
| Finans Matematiği | Ticari ve Mali Matematik Uygulamaları | Veysel Kula | Git | Finans Matematiği | Kitap |
| Finansal Matematik | Ankara Üniversitesi | Furkan Başer | Git | Finans Matematiği | Ders Notu |
| Kim Korkar Matematikten | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Nazif Tepedelenlioğlu | Git | Genel / Diğer | Kitap |
| Sezgisel Kümeler Kuramı | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Sayma (Kombinasyon Hesapları) | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Olasılık ve İstatistik | Kitap |
| Aksiyomatik Kümeler Kuramı I (Sayıların İnşası) | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Isı İletim Problemi ve Fourier Analizi | Amasya Üniversitesi, 2016 | Süleyman Öğrekçi | Git | Analiz | Ders Notu |
| Python ile Bilimsel Hesaplama | Amasya Üniversitesi | Süleyman Öğrekçi | Git | Genel / Diğer | Ders Notu |
| Lineer Cebire Giriş | Amasya Üniversitesi | Süleyman Öğrekçi | Git | Cebir | Ders Notu |
| Turkmath Blog | Deneme, Çeviri, Güncel Gelişmeler | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Blog |
| Türk Matematik Tarihi Arşivi | Dijital Arşiv Çalışması | Özkan Değer | Git | Matematik Tarihi ve Felsefesi | Blog |
| Fonksiyonel Analiz'den Seçme Konular ve Uygulamalar | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | Ilgar Eroğlu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Hausdorff Boyutu: Örnekler ve Teknikler | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | Ilgar Eroğlu | Git | Analiz | Ders Notu |
| Çakılarası Matematik Köyü Ders Notları | Köyde verilen bazı derslerin notları | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Blog |
| p-sel Sayılar | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | K. İlhan İkeda, Serdar Nair, Ergin Süer | Git | Sayılar Teorisi | Ders Notu |
| Weil Sanıları | Çakılarası Matematik Köyü ders notları | K. İlhan İkeda, Semih Özlem | Git | Geometri ve Topoloji | Ders Notu |
| Fonksiyon Analize Giriş | TÜBA Ulusal Açık Ders Malzemeleri Projesi | Richard Melrose (Çeviri: Şafak Alpay, Zafer Ercan) | Git | Analiz | Ders Notu |
| Aksiyomatik Kümeler Kuramı II (Ordinaller, Kardinaller ve Seçim Aksiyomu) | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Burak Kaya'nın YouTube Kanalı | Çoğunlukla matematikle ilgili çeşitli videolar | Burak Kaya | Git | Genel / Diğer | Video |
| Gökova Geometri Topoloji Enstitüsü YouTube Kanalı | GGTE seminer ve konuşmaları | Çeşitli | Git | Geometri, Topoloji | Video |
| Pisagor Okulu YouTube Kanalı | Çeşitli kanıtlama ve tanımlamalar | Haluk Memili | Git | Genel / Diğer | Video |
| Matematiğin Peşinde Derneği YouTube Kanalı | Çeşitli matematik içerikleri ve seminer kayıtları | Çeşitli | Git | Genel / Diğer | Video |
| Geometri-Topoloji Etkinlikleri YouTube Kanalı | Çeşitli seminer kayıtları | Mustafa Kalafat | Git | Geometri, Topoloji | Video |
| SageMath ile Matematik | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Sinan Kapçak | Git | Genel / Diğer | Kitap |
| Temel Analiz 2 | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Analiz | Kitap |
| Analiz IV | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Analiz | Kitap |
| Kompleks Analiz I | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Mehmet Sait Eroğlu | Git | Analiz | Kitap |
| Kompleks Analiz II | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Mehmet Sait Eroğlu | Git | Analiz | Kitap |
| Temel Grup Teorisi I | Nesin Matematik Köyü, E-Kütüphane | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Kümeler Kuramı 1 | Ali Nesin'in fen liseleri için hazırladığı matematik kitapları | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Doğal Sayılar Yapısı | Ali Nesin'in fen liseleri için hazırladığı matematik kitapları | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Tamsayılar Yapısı | Ali Nesin'in fen liseleri için hazırladığı matematik kitapları | Ali Nesin | Git | Cebir | Kitap |
| Analiz III | İstanbul Kültür Üniversitesi Matematik-Bilgisayar Bölümü | Mert Çağlar | Git | Analiz | Ders Notu |
| Analiz IV | İstanbul Kültür Üniversitesi Matematik-Bilgisayar Bölümü | Mert Çağlar | Git | Analiz | Ders Notu |
| Olasılık Teorisi ve Stokastik Süreçler | 2025 Yaz Dönemi - Çakılarası Matematik Köyü | Yıldıray Ozan | Git | Olasılık ve İstatistik | Ders Notu |
| Olasılık Teorisi ve Stokastik Süreçler | 2025 Yaz Dönemi - Çakılarası Matematik Köyü | Yıldıray Ozan | Git | Olasılık ve İstatistik | Video |
| Yıldıray Ozan'ın web sayfası | ODTÜ Matematik Bölümü | Yıldıray Ozan | Git | Genel / Diğer | Blog |
| Kısmi Diferansiyel Denklemlere Giriş | 2025 Yaz Dönemi - TKMD Yaz Okulu | Yıldıray Ozan | Git | Diferansiyel Denklemler | Ders Notu |
| Kısmi Diferansiyel Denklemlere Giriş | 2025 Yaz Dönemi - TKMD Yaz Okulu | Yıldıray Ozan | Git | Diferansiyel Denklemler | Video |
Link Kaldırma Talebi
Bu sayfada yer alan tüm içerikler, ilgili yazarları tarafından kamuya açık olarak
paylaşılmış kaynaklardan derlenmektedir. Buna rağmen telif hakkı ihlali oluşturduğunu
düşündüğünüz bir içerik bulunması halinde bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Talebinizde aşağıdaki bilgilerin yer alması sürecin hızlı ilerlemesini sağlayacaktır:
- İçeriğin adı ve bağlantısı
- Telif hakkı sahibi olduğunuzu gösterir bilgi
- Kaldırılmasını talep ettiğiniz URL
- İletişim bilgileriniz
İnceleme sonrası uygun görülen içerikler en kısa sürede yayından kaldırılacaktır.
Telif Bildirim Talebi
Telif hakkı ihlallerine ilişkin resmi bildirimler için aşağıdaki bilgileri içeren
bir e-posta gönderebilirsiniz:
- Telif hakkı sahibinin adı
- İhlal edildiği düşünülen eserin tanımı
- İhlale konu olan sayfa bağlantısı
- Doğruluk ve yetki beyanı
Bildirimleriniz incelendikten sonra, ilgili içerik gerekli görülürse kaldırılır veya erişime kapatılır.
Kaynak Ekleme Politikası
Bu dizinde yer verilen kaynaklar aşağıdaki ilkeler doğrultusunda seçilmektedir:
- Akademik veya eğitsel nitelik taşıması
- Yazar tarafından açık erişim olarak paylaşılmış olması
- Telif hakkı ihlali oluşturmaması
- Matematik ve ilişkili alanlara katkı sunması
Kaynak ekleme önerilerinizi Kaynak Önerme Formu üzerinden bizimle paylaşabilirsiniz. Uygun görülen içerikler
editoryal değerlendirme sonrası listeye dahil edilir.